સજીવોને નીચેના કારણોસર ખોરાકની જરૂરિયાત હોય છે:
૧. શરીરની યોગ્ય વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે.
૨. જૈવિક ક્રિયાઓ (જેમ કે શ્વસન, હલનચલન, ઉત્સર્જન) કરવા જરૂરી ઊર્જા મેળવવા.
૩. શરીરના ઘસાયેલા કે ક્ષતિગ્રસ્ત ભાગો અને પેશીઓના સમારકામ માટે.
૪. રોગો સામે રક્ષણ મેળવી શરીરને તંદુરસ્ત રાખવા માટે.

પરોપજીવી (Parasite)	મૃતોપજીવી (Saprotroph)
તે જીવંત યજમાન વનસ્પતિ કે પ્રાણીમાંથી પોષણ મેળવે છે.	તે મૃત અને સડતા કાર્બનિક પદાર્થોમાંથી પોષક દ્રવ્યો મેળવે છે.
તે યજમાનને નુકસાન પહોંચાડે છે.	તે પર્યાવરણને સ્વચ્છ રાખવામાં મદદ કરે છે.
દા.ત. અમરવેલ (Cuscuta).	દા.ત. બિલાડીનો ટોપ (મશરૂમ), યીસ્ટ, મ્યુકર (બ્રેડ મોલ્ડ).

૧. એક છોડનું લીલું પર્ણ લઈ તેને પાણીમાં થોડી મિનિટ ઉકાળો.
૨. ત્યારબાદ પર્ણને આલ્કોહોલ ભરેલી કસનળીમાં મૂકી વોટર બાથમાં ત્યાં સુધી ગરમ કરો જ્યાં સુધી તેમાંથી ક્લોરોફિલ દૂર ન થઈ જાય અને પર્ણ રંગહીન ન બને.
૩. પર્ણને ગરમ પાણીથી હળવેથી ધોઈ પેટ્રીડીશમાં ફેલાવો.
૪. તેના પર આયોડિનના દ્રાવણનાં બે-ત્રણ ટીપાં નાખો.
• અવલોકન: પર્ણનો રંગ ઘેરો ભૂરો-કાળો (વાદળી) બને છે, જે પર્ણમાં સ્ટાર્ચ (સ્ટાર્ચ સ્વરૂપે સંગ્રહાયેલ ખોરાક) ની હાજરી સાબિત કરે છે.

લીલી વનસ્પતિના પર્ણોમાં હરિદ્રવ્ય (ક્લોરોફિલ) નામનું લીલું રંજકદ્રવ્ય આવેલું હોય છે. તે સૂર્યપ્રકાશની ઊર્જાનું શોષણ કરે છે. વનસ્પતિ મૂળ દ્વારા જમીનમાંથી પાણી અને ખનિજ ક્ષારો શોષે છે અને પર્ણરંધ્રો (સ્ટોમેટા) દ્વારા હવામાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) મેળવે છે.
• સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં આ ઘટકો વચ્ચે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થઈ કાર્બોહાઇડ્રેટ (ગ્લુકોઝ) બને છે અને ઓક્સિજન (O₂) વાયુ મુક્ત થાય છે.
• સમીકરણ: કાર્બન ડાયોક્સાઇડ + પાણી $$ \xrightarrow[\text{હરિદ્રવ્ય}]{\text{સૂર્યપ્રકાશ}} $$ કાર્બોહાઇડ્રેટ + ઓક્સિજન.

પૃથ્વી પર તમામ પ્રાણીઓ ખોરાક માટે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે વનસ્પતિ પર જ આધાર રાખે છે:
સૂર્યપ્રકાશ → લીલી વનસ્પતિ (ઉત્પાદક) → તૃણાહારી પ્રાણીઓ (દા.ત. હરણ, સસલું) → માંસાહારી પ્રાણીઓ (દા.ત. વાઘ, સિંહ) → વિઘટકો.
આહારશૃંખલા દર્શાવે છે કે જો વનસ્પતિ ન હોય, તો પૃથ્વી પર કોઈપણ પ્રાણી જીવી શકે નહીં.

(ક) લીલી વનસ્પતિ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે, તેથી તેમને સ્વાવલંબી કહે છે.
(ખ) વનસ્પતિ દ્વારા સંશ્લેષિત ખોરાક સ્ટાર્ચ સ્વરૂપે સંગ્રહ પામે છે.
(ગ) પ્રકાશસંશ્લેષણમાં સૂર્યઊર્જા શોષણ કરતું રંજકદ્રવ્ય હરિદ્રવ્ય (ક્લોરોફિલ) છે.
(ઘ) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન વનસ્પતિ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) વાયુ લે છે અને ઓક્સિજન (O₂) વાયુ મુક્ત કરે છે.

(૧) પીળી, પાતળી દોરી જેવું પ્રકાંડ ધરાવતી પરોપજીવી વનસ્પતિ: અમરવેલ (Cuscuta).
(૨) જે સ્વયંપોષણ અને વિષમપોષણ એમ બંને પ્રકારનું પોષણ ધરાવે છે: કીટાહારી વનસ્પતિ (કળશપર્ણ - Pitcher plant).
(૩) પર્ણમાં વાયુઓનું આદાન-પ્રદાન જે છિદ્રો દ્વારા થાય છે તે છિદ્રો: પર્ણરંધ્ર (સ્ટોમેટા - Stomata).

(ક) અમરવેલ એ શેનું ઉદાહરણ છે?
જવાબ: (ii) પરોપજીવી

(ખ) કઈ વનસ્પતિ કીટકોને ફસાવે છે અને તેનું ભક્ષણ કરે છે?
જવાબ: (iii) કળશપર્ણ

કોલમ I	સાચો ઉત્તર (કોલમ II)
હરિદ્રવ્ય (ક્લોરોફિલ)	પર્ણ
નાઇટ્રોજન	રાઇઝોબિયમ (બેક્ટેરિયા)
અમરવેલ	પરોપજીવી
પ્રાણીઓ	પરપોષી (વિષમપોષી)
કીટકો	કળશપર્ણ

(૧) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ મુક્ત થાય છે. — ખોટું (ઓક્સિજન મુક્ત થાય છે)
(૨) જે વનસ્પતિઓ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે તેમને મૃતોપજીવી કહે છે. — ખોટું (સ્વાવલંબી કહેવાય)
(૩) પ્રોટીન એ પ્રકાશસંશ્લેષણની પેદાશ નથી. — ખરું (કાર્બોહાઇડ્રેટ પેદાશ છે)
(૪) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન સૌરઊર્જાનું રાસાયણિક ઊર્જામાં રૂપાંતર થાય છે. — ખરું

સાચો વિકલ્પ: (ii) પર્ણરંધ્ર (સ્ટોમેટા)
(પર્ણની સપાટી પર આવેલા સૂક્ષ્મ છિદ્રો વાયુ વિનિમયનું કાર્ય કરે છે.)

સાચો વિકલ્પ: (iv) પર્ણ

૧. અનુકૂળ વાતાવરણ: તાપમાન, પ્રકાશ અને ભેજનું પ્રમાણ નિયંત્રિત કરી શકાય છે, જેથી કમોસમી પાક પણ સારો લઈ શકાય.
૨. સુરક્ષા: પાકને અતિશય ઠંડી, પવન, ભારે વરસાદ, પક્ષીઓ અને જીવજંતુઓના ઉપદ્રવથી રક્ષણ મળે છે.
૩. ગુણવત્તા અને ઉત્પાદન: નિયંત્રિત પોષણ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ મળવાથી શાકભાજી ઝડપથી પાકે છે અને ખેડૂતને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું વિપુલ ઉત્પાદન તથા વધુ આર્થિક નફો મળે છે.

(ક) મનુષ્યમાં પોષણ માટેના મુખ્ય તબક્કા અંતઃગ્રહણ, પાચન, શોષણ, સ્વાંગીકરણ અને મળોત્સર્જન (મળત્યાગ) છે.
(ખ) મનુષ્યના શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ યકૃત (Liver) છે.
(ગ) જઠર હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ અને પાચક રસો નો સ્ત્રાવ કરે છે, જે ખોરાક પર કાર્ય કરે છે.
(ઘ) નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં આંગળી જેવા ઘણા પ્રવર્ધો આવેલા હોય છે, જેને રસાંકુરો (Villi) કહે છે.
(ચ) અમીબા પોતાના ખોરાકનું પાચન અન્નધાની માં કરે છે.

(ક) સ્ટાર્ચનું પાચન જઠરમાં શરૂ થાય છે. — F (ખોટું) (મુખગુહામાં શરૂ થાય છે)
(ખ) જીભ ખોરાક સાથે લાળરસ ભેળવવામાં મદદ કરે છે. — T (ખરું)
(ગ) પિત્તાશય થોડા સમય માટે પિત્તરસનો સંગ્રહ કરે છે. — T (ખરું)
(ઘ) વાગોળનારા પ્રાણીઓ ગળી ગયેલું ઘાસ મોંમાં પાછું લાવે છે અને થોડા સમય માટે ચાવે છે. — T (ખરું)

(ક) ચરબીનું સંપૂર્ણ પાચન શેમાં થાય છે?
જવાબ: (iii) નાના આંતરડામાં

(ખ) અપાચિત ખોરાકમાંથી પાણીનું શોષણ મુખ્યત્વે શેમાં થાય છે?
જવાબ: (iv) મોટા આંતરડામાં

કૉલમ I (ખોરાકના ઘટકો)	સાચો ઉત્તર: કૉલમ II (પાચનની પેદાશો)
કાર્બોદિત	શર્કરા (ગ્લુકોઝ)
પ્રોટીન	એમિનો એસિડ
ચરબી	ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલ

• વ્યાખ્યા: નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં આવેલા આંગળી જેવા હજારો નાના પ્રવર્ધોને રસાંકુરો (Villi) કહે છે.
• સ્થાન: નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલ પર.
• કાર્ય: તે પાચિત ખોરાકના શોષણ માટેની સપાટીના ક્ષેત્રફળમાં મોટો વધારો કરે છે. રસાંકુરોમાં રહેલી રુધિરવાહિનીઓ દ્વારા પાચિત પોષક દ્રવ્યો સરળતાથી શોષાઈને લોહીમાં ભળે છે.

• પિત્તરસનું નિર્માણ યકૃત (Liver) માં થાય છે અને તે પિત્તાશય નામની કોથળીમાં સંગ્રહાય છે.
• તે ખોરાકમાં રહેલી ચરબી (લિપિડ) ના પાચનમાં અત્યંત મહત્વનો ભાગ ભજવે છે (ચરબીનું તૈલોદીકરણ કરે છે).

વાગોળનારા પ્રાણીઓ ઘાસમાં રહેલા સેલ્યુલોઝ નામના જટિલ કાર્બોદિતનું પાચન કરી શકે છે.
કારણ: ગાય, ભેંસ જેવા પ્રાણીઓમાં નાના અને મોટા આંતરડા વચ્ચે અધાંત્ર (આમાશય સાથે સંકળાયેલ કોથળી) આવેલી હોય છે. તેમાં સેલ્યુલોઝનું પાચન કરી શકે તેવા વિશિષ્ટ બેક્ટેરિયા હોય છે. મનુષ્યના પાચનતંત્રમાં આ બેક્ટેરિયા કે રચના હોતી નથી, તેથી મનુષ્ય સેલ્યુલોઝ પચાવી શકતો નથી.

ગ્લુકોઝ એ કાર્બોદિતનું સૌથી સરળ અને અંતિમ સ્વરૂપ છે. તેને પાચનની કોઈ લાંબી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડતું નથી. મુખ કે જઠરમાંથી તે સીધું જ રક્તવાહિનીઓ દ્વારા શોષાઈને કોષો સુધી પહોંચે છે અને ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરી ક્ષણવારમાં ઊર્જા મુક્ત કરે છે.

(૧) ખોરાકનું શોષણ: નાનું આંતરડું
(૨) ખોરાક ચાવવાની ક્રિયા: મુખગુહા (દાંત)
(૩) બેક્ટેરિયાને મારવા: જઠર (હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ)
(૪) ખોરાકનું સંપૂર્ણ પાચન: નાનું આંતરડું
(૫) મળનું નિર્માણ: મોટું આંતરડું (અને મળાશય)

• સામ્યતા: બંનેમાં પાચક રસો દ્વારા જટિલ ખોરાકનું સરળ ઘટકોમાં રૂપાંતર થાય છે, તેમાંથી ઊર્જા શોષાય છે અને અપાચિત કચરો બહાર કઢાય છે.
• તફાવત: અમીબા એકકોષી પ્રાણી છે જેમાં મુખ કે પાચનતંત્ર હોતું નથી; ખોરાક ખોટા પગ વડે પકડાઈને અન્નધાનીમાં પચે છે. જ્યારે મનુષ્ય બહુકોષી પ્રાણી છે અને તેમાં મુખથી મળદ્વાર સુધીનું અત્યંત વિકસિત પાચનતંત્ર હોય છે.

કૉલમ I	સાચો ઉત્તર: કૉલમ II
(ક) લાળગ્રંથિ	લાળરસનો સ્ત્રાવ
(ખ) જઠર	એસિડનો સ્ત્રાવ
(ગ) યકૃત	પિત્તરસનો સ્ત્રાવ
(ઘ) મળાશય	અપાચિત ખોરાકનો સંગ્રહ / મળત્યાગ
(ચ) નાનું આંતરડું	પાચન પૂર્ણ થાય છે
(છ) મોટું આંતરડું	પાણીનું શોષણ

ખોરાકના વહનનો ક્રમબદ્ધ માર્ગ નીચે મુજબ છે:
૧. મુખગુહા (દાંત, જીભ અને લાળગ્રંથિ)
૨. અન્નનળી
૩. જઠર (U-આકારની જાડી કોથળી)
૪. યકૃત અને પિત્તાશય તેમજ સ્વાદુપિંડ
૫. નાનું આંતરડું (ગૂંચળાવાળો 7.5 મીટર લાંબો ભાગ)
૬. મોટું આંતરડું (1.5 મીટર લાંબું)
૭. મળાશય અને મળદ્વાર.

ના, આપણે માત્ર તેના પર અસ્તિત્વ ટકાવી શકીએ નહીં.
• ઘાસ અને કાચાં પાંદડાંમાં મુખ્યત્વે સેલ્યુલોઝ હોય છે, જેનું પાચન માનવ શરીરમાં થઈ શકતું નથી.
• શરીરના તંદુરસ્ત વિકાસ અને કાર્યો માટે કાર્બોહાઇડ્રેટ, પૂરતું પ્રોટીન, ચરબી અને તમામ આવશ્યક વિટામિન-ખનિજોની જરૂર હોય છે, જે માત્ર ઘાસ કે કાચા પાંદડામાંથી મળી શકતા નથી.

• સામ્યતા:
૧. બંનેમાં સમાન કાચની સાંકડી નળી અને છેડે બલ્બ હોય છે.
૨. બંનેમાં તાપમાન દર્શાવવા પ્રવાહી તરીકે પારો (મરક્યુરી) વપરાય છે.
૩. બંને સેલ્સિયસ સ્કેલ (°C) માં તાપમાન માપે છે.

• તફાવત:
૧. માપન ક્ષમતા: ક્લિનિકલ થર્મોમીટર 35°C થી 42°C માપે છે; જ્યારે લેબોરેટરી થર્મોમીટર -10°C થી 110°C માપે છે.
૨. ખાંચ (Kink): ક્લિનિકલ થર્મોમીટરમાં બલ્બ પાસે ખાંચ હોય છે જે પારાને આપોઆપ નીચે ઊતરતો અટકાવે છે; લેબોરેટરી થર્મોમીટરમાં ખાંચ હોતી નથી.
૩. ઉપયોગ: ક્લિનિકલ માનવ શરીરનું તાપમાન માપવા વપરાય છે; લેબોરેટરી શાળા-પ્રયોગશાળામાં પદાર્થોનું તાપમાન માપવા વપરાય છે.

• ઉષ્માના સુવાહક: તાંબુ (કોપર), એલ્યુમિનિયમ, લોખંડ.
• ઉષ્માના અવાહક: લાકડું, પ્લાસ્ટિક, રબર, કાચ.

(ક) પદાર્થના ગરમપણાની માત્રા તાપમાન વડે નક્કી કરવામાં આવે છે.
(ખ) ઉકળતા પાણીનું તાપમાન માપવા માટે ક્લિનિકલ પ્રકારનું થર્મોમીટર વાપરી શકાય નહીં.
(ગ) તાપમાનનું માપન ડિગ્રી સેલ્સિયસ (°C) માં થાય છે.
(ઘ) ઉષ્મા પ્રસરણની ઉષ્મા વિકિરણ પ્રક્રિયામાં કોઈ માધ્યમ જરૂરી નથી.
(ચ) ગરમ દૂધના ગ્લાસમાં સ્ટીલની ચમચી મૂકતાં, ચમચીના બીજા છેડા સુધી ઉષ્મા ઉષ્મા વહન ની રીતથી પહોંચે છે.
(છ) ઘેરા (કાળા) રંગના કપડાં હળવા રંગના કપડાં કરતાં વધુ ઉષ્માનું શોષણ કરે છે.

કૉલમ A	સાચો ઉત્તર (કૉલમ B)
(૧) ભૂમિગત પવનો (Land breeze) વહે છે	રાત્રિ દરમિયાન
(૨) દરિયાઈ પવનો (Sea breeze) વહે છે	દિવસ દરમિયાન
(૩) ઘેરા રંગના વસ્ત્રો પસંદગી પામે છે	શિયાળામાં
(૪) હળવા (સફેદ) રંગના વસ્ત્રો અનુકૂળ રહે છે	ઉનાળામાં

જ્યારે એક કરતાં વધુ પાતળાં વસ્ત્રો એકબીજા પર પહેરવામાં આવે છે, ત્યારે બે કપડાં વચ્ચે હવાના સ્તરો ભરાઈ રહે છે. હવા એ ઉષ્માની મંદ વાહક (અવાહક) છે. આ હવાનું સ્તર શરીરની ગરમીને બહારના ઠંડા વાતાવરણમાં વહી જતી અટકાવે છે, જેથી એક જાડા કપડાની તુલનામાં વધુ હૂંફ મળે છે.

૧. ઉષ્માવિકિરણ: બર્નરની જ્યોતમાંથી કોઈપણ માધ્યમ વગર ચારેબાજુ ગરમી ફેલાય છે.
૨. ઉષ્માવહન: બર્નર પર મૂકેલા ધાતુના પાત્રના તળિયેથી ઉષ્મા સમગ્ર વાસણમાં વહન પામે છે.
૩. ઉષ્માનયન: પાત્રમાં રહેલું તળિયાનું ગરમ પાણી ઉપર ચડે છે અને ઉપરનું ઠંડું પાણી નીચે આવે છે, જેથી પાણીના પ્રવાહો રચાતાં આખું પાણી ગરમ થાય છે.

સફેદ કે આછા રંગો ઉષ્મીય વિકિરણના ઉત્તમ પરાવર્તક અને નબળા શોષક છે. જ્યારે સૂર્યના કિરણો સફેદ દીવાલ પર પડે છે ત્યારે મોટાભાગની ઉષ્મા પાછી પરાવર્તિત થઈ જાય છે અને દીવાલો ગરમીનું શોષણ કરતી નથી. આથી મકાનની અંદર તાપમાન નીચું રહે છે અને ગરમી ઓછી લાગે છે.

સાચો વિકલ્પ: (D) 30°C તથા 50°C ની વચ્ચેનું
(વધુ ગરમ પાણીમાંથી ઉષ્મા ઠંડા પાણી તરફ વહેશે, જેથી તાપમાન બંનેના પ્રારંભિક તાપમાનની વચ્ચે સ્થિર થશે.)

સાચો વિકલ્પ: (B) ઉષ્મા ગોળાથી પાણી તરફ કે પાણીથી ગોળા તરફ વહેશે નહીં.
(કારણ કે ઉષ્માના વહન માટે બે પદાર્થો વચ્ચે તાપમાનનો તફાવત હોવો અનિવાર્ય છે. અહીં બંનેનું તાપમાન સમાન છે.)

સાચો વિકલ્પ: (D) ઠંડો પડતો નથી.
(લાકડું ઉષ્માનું અવાહક હોવાથી તેમાંથી ઉષ્માનું વહન થઈ શકતું નથી.)

સાચો વિકલ્પ: (C) સ્ટેનલેસ સ્ટીલ કરતાં તાંબું ઉષ્માનું વધુ સારું સુવાહક છે.
(જેના કારણે કડાઈ ઝડપથી અને બધી બાજુથી એકસરખી ગરમ થાય છે અને બળતણની બચત થાય છે.)

એસિડ (Acid)	બેઇઝ (Base)
સ્વાદે ખાટા હોય છે.	સ્વાદે તૂરા અને સ્પર્શે ચીકણા (સાબુ જેવા) હોય છે.
ભૂરા લિટમસપત્રને લાલ બનાવે છે.	લાલ લિટમસપત્રને ભૂરું બનાવે છે.
હળદરપત્ર પર કોઈ અસર થતી નથી (પીળું રહે છે).	હળદરપત્રને લાલ બનાવે છે.
દા.ત. લીંબુનો રસ, વિનેગર, દહીં.	દા.ત. બેકિંગ સોડા, ચૂનાનું નીતર્યું પાણી, સાબુ.

જે પદાર્થ લાલ લિટમસપત્રને ભૂરું બનાવે તે બેઝિક (બેઇઝ) પ્રકૃતિ ધરાવે છે. તેથી બારી સાફ કરવાના દ્રાવણની પ્રકૃતિ બેઝિક છે.

• સ્ત્રોત: લિટમસનું કુદરતી દ્રાવણ લાઇકેન (Lichen) નામની વનસ્પતિમાંથી નિષ્કર્ષણ કરીને મેળવવામાં આવે છે. નિસ્યંદિત પાણીમાં તેનો રંગ જાંબુડિયો હોય છે.
• ઉપયોગ: આપેલું દ્રાવણ એસિડિક છે કે બેઝિક તે ચકાસવા માટે કુદરતી સૂચક (Indicator) તરીકે વપરાય છે. એસિડિક દ્રાવણમાં તે લાલ બને છે અને બેઝિક દ્રાવણમાં ભૂરું બને છે.

નિસ્યંદિત (શુદ્ધ) પાણી તટસ્થ હોય છે.
ચકાસણી: બે અલગ કસનળીમાં નિસ્યંદિત પાણી લઈ એકમાં લાલ લિટમસપત્ર અને બીજામાં ભૂરું લિટમસપત્ર ડુબાડો. બંનેમાંથી એકપણ લિટમસપત્રના રંગમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી, જે સાબિત કરે છે કે નિસ્યંદિત પાણી તટસ્થ છે.

એસિડ અને બેઇઝ વચ્ચે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થઈ ક્ષાર અને પાણી બનવાની તેમજ ઉષ્મા મુક્ત થવાની ક્રિયાને તટસ્થીકરણ કહે છે.
• સમીકરણ: એસિડ + બેઇઝ → ક્ષાર + પાણી + ઉષ્મા
• ઉદાહરણ: હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ (HCl) માં સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ (NaOH) ઉમેરતાં સોડિયમ ક્લોરાઇડ (NaCl - મીઠું) અને પાણી બને છે:
$$ \text{HCl} + \text{NaOH} \rightarrow \text{NaCl} + \text{H}_2\text{O} + \text{ઉષ્મા} $$

(૧) નાઇટ્રિક એસિડ લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે છે. — F (ખોટું) (એસિડ ભૂરાને લાલ બનાવે)
(૨) સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવે છે. — F (ખોટું) (બેઇઝ છે)
(૩) સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અને હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ એકબીજાને તટસ્થ કરી ક્ષાર અને પાણી બનાવે છે. — T (ખરું)
(૪) સૂચક એવો પદાર્થ છે જે એસિડિક અને બેઝિક દ્રાવણમાં જુદા જુદા રંગ દર્શાવે છે. — T (ખરું)
(૫) બેઇઝની હાજરીથી દાંતનો સડો થાય છે. — F (ખોટું) (એસિડની હાજરીથી સડો થાય)

દોરજી લિટમસપત્ર વડે પીણાંની ચકાસણી કરશે:
૧. જે પીણું ભૂરા લિટમસપત્રને લાલ બનાવે તે એસિડિક પીણું હશે (પ્રથમ ગ્રાહકને આપશે).
૨. જે પીણું લાલ લિટમસપત્રને ભૂરું બનાવે તે બેઝિક પીણું હશે (બીજા ગ્રાહકને આપશે).
૩. જે પીણું લાલ કે ભૂરા બંનેમાંથી કોઈ લિટમસપત્રનો રંગ બદલે નહીં તે તટસ્થ પીણું હશે (ત્રીજા ગ્રાહકને આપશે).

(ક) એસિડિટી થાય ત્યારે એન્ટાસિડ (પ્રતિ-એસિડ) ગોળી કેમ લેવાય છે?
જઠરમાં વધુ પડતો હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ પેદા થવાથી એસિડિટી થાય છે. એન્ટાસિડ ગોળી (જેમ કે મિલ્ક ઑફ મેગ્નેશિયા) નિર્બળ બેઇઝ હોવાથી તે વધારાના એસિડનું તટસ્થીકરણ કરી તાત્કાલિક રાહત આપે છે.

(ખ) કીડી કરડે ત્યારે ચામડી પર કેલેમાઇન લોશન કેમ લગાડાય છે?
કીડી ડંખ મારે ત્યારે ચામડીમાં ફોર્મિક એસિડ દાખલ કરે છે. કેલેમાઇન લોશનમાં ઝિંક કાર્બોનેટ (બેઇઝ) હોય છે, જે એસિડની અસરને તટસ્થ કરી બળતરા શાંત કરે છે.

(ગ) કારખાનાના કચરાને જળાશયોમાં વહાવતાં પહેલાં તટસ્થ કેમ કરવો પડે છે?
કારખાનાના કચરામાં મોટા પ્રમાણમાં એસિડિક પદાર્થો હોય છે. જો તેને સીધો પાણીમાં ઠાલવવામાં આવે તો માછલી અને અન્ય જળચર સજીવો મૃત્યુ પામે છે. તેથી તેમાં બેઝિક પદાર્થ ઉમેરી તટસ્થ કરવો જરૂરી છે.

૧. ત્રણેય દ્રાવણનાં ટીપાં હળદરપત્ર પર મૂકો. જે દ્રાવણથી હળદરપત્ર લાલ બને, તે સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ (બેઇઝ) છે.
૨. હવે આ લાલ બનેલા હળદરપત્ર પર બાકી રહેલાં બે દ્રાવણોનાં ટીપાં અલગ-અલગ મૂકો:
• જે દ્રાવણ નાખવાથી લાલ રંગ પાછો પીળો થઈ જાય, તે તટસ્થીકરણ કરનાર હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ છે.
• જે દ્રાવણ નાખવાથી લાલ રંગમાં કોઈ ફેરફાર ન થાય, તે શર્કરા (ખાંડ) નું તટસ્થ દ્રાવણ છે.

તે દ્રાવણની પ્રકૃતિ બેઝિક અથવા તટસ્થ હોઈ શકે છે.
કારણ: બેઝિક દ્રાવણ ભૂરા લિટમસપત્ર પર કોઈ અસર કરતું નથી (ભૂરું જ રાખે છે), અને તટસ્થ દ્રાવણ પણ કોઈપણ લિટમસપત્રનો રંગ બદલતું નથી.

(૧) એસિડ અને બેઇઝ બંને બધા જ સૂચકોના રંગ બદલે છે.
(૨) જો કોઈ સૂચક એસિડ સાથે રંગ બદલે, તો તે બેઇઝ સાથે રંગ બદલતું નથી.
(૩) જો કોઈ સૂચક બેઇઝ સાથે રંગ બદલે, તો તે એસિડ સાથે રંગ બદલતું નથી.
(૪) એસિડ અને બેઇઝનો રંગ બદલાવો એ સૂચકના પ્રકાર પર આધારિત છે.
સાચો વિકલ્પ: (iv) માત્ર (૪) સાચું છે.

(ક) પ્રકાશસંશ્લેષણ — રાસાયણિક ફેરફાર
(ખ) પાણીમાં ખાંડનું ઓગળવું — ભૌતિક ફેરફાર
(ગ) કોલસાનું દહન — રાસાયણિક ફેરફાર
(ઘ) મીણનું પીગળવું — ભૌતિક ફેરફાર
(ચ) એલ્યુમિનિયમના ટુકડાને ટીપીને ફોઇલ બનાવવી — ભૌતિક ફેરફાર
(છ) ખોરાકનું પાચન — રાસાયણિક ફેરફાર

(ક) લાકડાના બ્લોકને ટુકડાઓમાં કાપવો એ રાસાયણિક ફેરફાર છે. — F
સુધારેલું: લાકડાને ટુકડાઓમાં કાપવો એ ભૌતિક ફેરફાર છે.
(ખ) પાંદડામાંથી ખાતર બનવું એ ભૌતિક ફેરફાર છે. — F
સુધારેલું: પાંદડામાંથી ખાતર બનવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે.
(ગ) જસત (ઝિંક) નું પડ ચડાવેલા લોખંડના પાઇપને સરળતાથી કાટ લાગતો નથી. — T
(ઘ) લોખંડ અને કાટ બંને એક જ પદાર્થ છે. — F
સુધારેલું: લોખંડ (Fe) અને કાટ (આયર્ન ઓક્સાઇડ) બંને જુદા જુદા પદાર્થો છે.
(ચ) વરાળનું ઠારણ એ રાસાયણિક ફેરફાર નથી. — T (ભૌતિક ફેરફાર છે)

(ક) જ્યારે ચૂનાના નીતર્યા પાણીમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ પસાર કરવામાં આવે છે ત્યારે તે કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ (CaCO₃) બનવાને કારણે દૂધિયું બને છે.
(ખ) બેકિંગ સોડાનું રાસાયણિક નામ સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ (સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ) છે.
(ગ) લોખંડને કાટ લાગતો અટકાવવાની બે પદ્ધતિઓ ગેલ્વેનાઇઝેશન (ઝિંકનું પડ) અને રંગકામ (કલર કરવો) છે.
(ઘ) પદાર્થના માત્ર ભૌતિક ગુણધર્મોમાં થતા ફેરફારને ભૌતિક ફેરફાર કહે છે.
(ચ) જે ફેરફારમાં નવા પદાર્થોનું નિર્માણ થાય છે તેને રાસાયણિક ફેરફાર કહે છે.

આ એક રાસાયણિક ફેરફાર છે.
સમજૂતી: લીંબુના રસમાં રહેલો સાઇટ્રિક એસિડ બેકિંગ સોડા (સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ) સાથે પ્રક્રિયા કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) વાયુ, પાણી અને નવો ક્ષાર બનાવે છે. અહીં નવો પદાર્થ વાયુ સ્વરૂપે ઉત્પન્ન થતો હોવાથી તે રાસાયણિક ફેરફાર છે.

• ભૌતિક ફેરફાર: ગરમીથી ઘન મીણ પીગળીને પ્રવાહી બને છે (અવસ્થા બદલાય છે, કોઈ નવો પદાર્થ બનતો નથી).
• રાસાયણિક ફેરફાર: વાટ પાસેનું મીણ ઓક્સિજન સાથે બળીને CO₂, પાણીની વરાળ, ઉષ્મા અને પ્રકાશ પેદા કરે છે.
• અન્ય જાણીતું ઉદાહરણ: ખોરાક રાંધવો અને ખાવો: શાકભાજી સમારવા એ ભૌતિક ફેરફાર છે, જ્યારે તેને રાંધવા અને પેટમાં પાચન થવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે.

૧. દૂધમાં લેક્ટોબેસિલસ બેક્ટેરિયા ઉમેરાતાં દૂધમાં રહેલી શર્કરાનું લેક્ટિક એસિડમાં રૂપાંતર થઈ નવો પદાર્થ (દહીં) બને છે.
૨. દહીંનો સ્વાદ અને રાસાયણિક ગુણધર્મો દૂધ કરતાં સાવ અલગ હોય છે.
૩. આ ફેરફાર ઉલટાવી ન શકાય તેવો (અપ્રતિવર્તી) છે, એટલે કે દહીંમાંથી ફરી પાછું દૂધ મેળવી શકાતું નથી. તેથી તે રાસાયણિક ફેરફાર છે.

• લાકડાને ટુકડાઓમાં કાપવું (ભૌતિક ફેરફાર): આ ક્રિયામાં લાકડાનો માત્ર આકાર અને કદ બદલાય છે, કોઈ નવો પદાર્થ બનતો નથી.
• લાકડાનું દહન થવું (રાસાયણિક ફેરફાર): લાકડું સળગવાથી રાખ, ધુમાડો અને CO₂ જેવા તદ્દન નવા પદાર્થો બને છે અને રાખમાંથી ફરી લાકડું મેળવી શકાતું નથી.

૧. એક બીકરમાં એક કપ પાણી લઈ તેમાં મંદ સલ્ફ્યુરિક એસિડનાં થોડાં ટીપાં ઉમેરો.
૨. પાણીને ગરમ કરો. જ્યારે તે ઉકળવા લાગે ત્યારે તેમાં ધીમે ધીમે કોપર સલ્ફેટનો પાઉડર ઉમેરતાં જાવ અને હલાવતા રહો.
૩. જ્યાં સુધી પાઉડર ઓગળતો બંધ ન થાય (સંતૃપ્ત દ્રાવણ ન બને) ત્યાં સુધી પાઉડર ઉમેરો.
૪. દ્રાવણને ગાળણપત્ર વડે ગાળી લો અને તેને ઠંડુ પડવા દો (તેને સહેજ પણ હલાવવું નહીં).
૫. થોડા કલાકો પછી બીકરના તળિયે કોપર સલ્ફેટના સુંદર વાદળી રંગના મોટા સ્ફટિકો જોવા મળશે. આ ભૌતિક ફેરફાર છે.

લોખંડને કાટ લાગવા માટે ઓક્સિજન (હવા) અને ભેજ (પાણી) બંનેની હાજરી અનિવાર્ય છે. જ્યારે લોખંડના દરવાજા પર કલર કે પ્રાઇમર લગાવવામાં આવે છે, ત્યારે તે લોખંડની સપાટી પર રક્ષણાત્મક સ્તર બનાવી દે છે. આ સ્તર લોખંડનો હવા અને ભેજ સાથેનો સીધો સંપર્ક તોડી નાખે છે, જેથી કાટ લાગવાની પ્રક્રિયા થતી નથી.

દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં હવામાં ભેજનું પ્રમાણ ઘણું વધારે હોય છે અને દરિયાની હવામાં ક્ષાર (મીઠું) ભળેલો હોય છે. ક્ષારવાળું પાણી કાટ લાગવાની પ્રક્રિયાને અત્યંત ઝડપી બનાવે છે. જ્યારે રણ પ્રદેશમાં હવા સૂકી હોય છે અને ભેજનું પ્રમાણ નહિવત્ હોવાથી કાટ લાગવાની ક્રિયા ખૂબ ધીમી હોય છે.

સાચો વિકલ્પ: (ii) ફેરફાર C રાસાયણિક ફેરફાર છે.
(કારણ કે બળવું/દહન થવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે, જ્યારે પ્રવાહીમાંથી વાયુ બનવું એ માત્ર અવસ્થા ફેરફાર એટલે કે ભૌતિક ફેરફાર છે.)

સાચો વિકલ્પ: (iii) બંને ફેરફારો A અને B રાસાયણિક ફેરફારો છે.
(કચરામાંથી બાયોગેસ બનવો એ પણ રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે અને બાયોગેસનું દહન થવું એ પણ રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે.)

• સામ્યતા:
૧. બંને પ્રકારના શ્વસનમાં ગ્લુકોઝ (ખોરાક) નું વિઘટન થાય છે.
૨. બંને પ્રક્રિયાઓના અંતે ઊર્જા (ATP) મુક્ત થાય છે.

• તફાવત:

જારક શ્વસન (Aerobic)	અજારક શ્વસન (Anaerobic)
ઓક્સિજનની હાજરીમાં થાય છે.	ઓક્સિજનની ગેરહાજરીમાં થાય છે.
ગ્લુકોઝનું સંપૂર્ણ વિઘટન થાય છે.	ગ્લુકોઝનું અપૂર્ણ વિઘટન થાય છે.
અંતિમ પેદાશ: CO₂ અને પાણી.	અંતિમ પેદાશ: આલ્કોહોલ + CO₂ અથવા લેક્ટિક એસિડ.
વિપુલ પ્રમાણમાં ઊર્જા મુક્ત થાય છે.	ખૂબ ઓછી માત્રામાં ઊર્જા મુક્ત થાય છે.
દા.ત. મનુષ્ય, પ્રાણીઓ, વનસ્પતિ.	દા.ત. યીસ્ટ અને વધુ કસરત વખતે સ્નાયુકોષો.

જ્યારે આપણે શ્વાસ લઈએ છીએ ત્યારે હવામાં રહેલા ધૂળના અનિચ્છનીય રજકણો, પરાગરજ અને ધુમાડો નાસિકાકોટરમાં પ્રવેશે છે. ઘણીવાર તેઓ નાકના વાળને વટાવી અંદરના શ્લેષ્મ સ્તરમાં પહોંચીને ત્યાં ઉત્તેજના (બળતરા) પેદા કરે છે. મગજ આ ઉત્તેજના સામે પ્રતિક્રિયા આપી છીંક પ્રેરે છે, જેથી આ બહારના કચરાના કણો જોરપૂર્વક નાકમાંથી બહાર ફેંકાઈ જાય છે અને ફેફસાંમાં માત્ર સ્વચ્છ હવા પ્રવેશે છે.

કસનળી A માં CO₂ ની સાંદ્રતા સૌથી વધુ હશે.
સમજૂતી:
• કસનળી A: ગોકળગાય માત્ર શ્વસન કરી સતત CO₂ મુક્ત કરે છે.
• કસનળી B: વનસ્પતિ પ્રકાશસંશ્લેષણમાં CO₂ વાપરી લે છે.
• કસનળી C: ગોકળગાય દ્વારા મુક્ત થયેલો CO₂ વનસ્પતિ પોતાના ખોરાક બનાવવામાં વાપરી લે છે.
આથી કસનળી A માં CO₂ સૌથી વધુ જમા થશે.

(ક) વંદામાં શ્વસન માટે હવા શેના દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશે છે?
જવાબ: (iii) શ્વસનછિદ્રો (Spiracles)

(ખ) ભારે કસરત દરમિયાન આપણા સ્નાયુઓમાં શેનો ભરાવો થવાથી સ્નાયુઓ ખેંચાઈ જાય છે?
જવાબ: (ii) લેક્ટિક એસિડ

(ગ) આરામદાયક સ્થિતિમાં પુખ્ત વયની સામાન્ય વ્યક્તિનો શ્વસનદર પ્રતિ મિનિટ કેટલો હોય છે?
જવાબ: (ii) 15 થી 18

(ઘ) ઉચ્છવાસ દરમિયાન પાંસળીઓ :
જવાબ: (ii) નીચે અને અંદરની તરફ જાય છે.

કૉલમ I	સાચો ઉત્તર: કૉલમ II
(ક) યીસ્ટ	આલ્કોહોલ (અજારક શ્વસન)
(ખ) ઉરોદરપટલ	ઉરસગુહા (છાતીનું પોલાણ)
(ગ) ત્વચા	અળસિયું
(ઘ) પર્ણરંધ્રો	પર્ણ
(ચ) માછલી	ઝાલર (ચૂઈ)
(છ) દેડકો	ફેફસાં અને ત્વચા બંને

(૧) ભારે કસરત દરમિયાન વ્યક્તિનો શ્વસનદર ધીમો પડી જાય છે. — F (ઝડપી બને છે)
(૨) વનસ્પતિઓ માત્ર દિવસ દરમિયાન પ્રકાશસંશ્લેષણ અને માત્ર રાત્રે શ્વસન કરે છે. — F (શ્વસન દિવસ-રાત સતત ચાલે છે)
(૩) દેડકો પોતાની ત્વચા તેમજ ફેફસાં બંને દ્વારા શ્વસન કરે છે. — T
(૪) માછલીઓ પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજન દ્વારા શ્વસન માટે ફેફસાં ધરાવે છે. — F (ઝાલર/ચૂઈ ધરાવે છે)
(૫) શ્વાસ લેતી વખતે ઉરસગુહાનું કદ વધે છે. — T

(૧) કીટકોમાં શ્વસન વાયુઓનું વહન કરતી નળીઓ: શ્વસનનળીઓ (વાતવાહિનીઓ - Tracheae).
(૨) ઉરસગુહાના તળિયે આવેલો મોટો સ્નાયુમય પડદો: ઉરોદરપટલ (Diaphragm).
(૩) પર્ણની સપાટી પર આવેલાં સૂક્ષ્મ વાયુરંધ્રો: પર્ણરંધ્ર (સ્ટોમેટા).
(૪) ગ્લુકોઝનું અજારક શ્વસન કરી વાઇન બનાવવામાં વપરાતો સૂક્ષ્મજીવ: યીસ્ટ.
(૫) ત્વચા દ્વારા શ્વસન કરતું પ્રાણી: અળસિયું.

સાચો વિકલ્પ: (b) પર્વત પર વ્યક્તિ માટે પ્રાપ્ય હવાનું પ્રમાણ જમીન પર રહેલી હવા કરતાં ઓછું હોય છે.
(જેમ જેમ ઊંચાઈ પર જઈએ તેમ વાતાવરણ પાતળું બને છે અને હવાનું દબાણ તથા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટતું હોવાથી શ્વાસ લેવામાં તકલીફ ન પડે તે માટે સિલિન્ડર લઈ જવો પડે છે.)

• શ્વાસ લેતી વખતે (Inhalation): પાંસળીઓ ઉપર અને બહારની તરફ નીકળે છે, જ્યારે ઉરોદરપટલ નીચે તરફ ખસે છે. આથી છાતીનું પોલાણ (ઉરસગુહા) વિસ્તરે છે, ફેફસાંમાં હવાનું દબાણ ઘટે છે અને બહારથી તાજી હવા ફેફસાંમાં ભરાય છે.
• ઉચ્છવાસ વખતે (Exhalation): પાંસળીઓ નીચે અને અંદરની તરફ જાય છે, જ્યારે ઉરોદરપટલ ઉપર પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં આવે છે. આથી ઉરસગુહાનું કદ ઘટે છે, ફેફસાં પર દબાણ વધે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડયુક્ત હવા બહાર ધકેલાય છે.

આપણે ઉચ્છવાસમાં જે હવા બહાર કાઢીએ છીએ તેમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) વાયુ રહેલો હોય છે. જ્યારે સ્ટ્રો વડે ચૂનાના નીતર્યા પાણી [કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ - Ca(OH)₂] માં ફૂંક મારીએ છીએ ત્યારે CO₂ તેની સાથે પ્રક્રિયા કરીને અદ્રાવ્ય કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ (CaCO₃) ના સફેદ કણો બનાવે છે, જેને કારણે પાણી દૂધિયું બની જાય છે.

કૉલમ I	સાચો ઉત્તર: કૉલમ II
(i) પર્ણરંધ્રો	બાષ્પોત્સર્જન
(ii) જલવાહક પેશી	પાણીનું વહન
(iii) મૂળરોમ	પાણીનું શોષણ
(iv) અન્નવાહક પેશી	ખોરાકનું વહન

(૧) હૃદયમાંથી રુધિરને શરીરના વિવિધ અંગો તરફ લઈ જતી વાહિનીઓને ધમની કહે છે.
(૨) હિમોગ્લોબિન એ રક્તકણો (RBC) માં આવેલું રંજકદ્રવ્ય છે.
(૩) ધમની અને શિરાઓ અત્યંત પાતળી વાહિનીઓના જાળા દ્વારા જોડાયેલી હોય છે, જેને કેશિકાઓ કહે છે.
(૪) હૃદયનું તાલબદ્ધ સંકોચન અને શિથિલન હૃદયના ધબકારા (Heartbeat) કહેવાય છે.
(૫) માનવીનો મુખ્ય ઉત્સર્ગ પદાર્થ યૂરિયા છે.
(૬) પરસેવામાં પાણી અને ક્ષાર હોય છે.
(૭) મૂત્રપિંડ પ્રવાહી સ્વરૂપે ઉત્સર્ગ પદાર્થોને બહાર કાઢે છે, જેને મૂત્ર (પેશાબ) કહે છે.
(૮) ઊંચાં વૃક્ષોમાં બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા સર્જાતા ચૂષક બળ (ખેંચાણ બળ) ને કારણે પાણી ખૂબ ઊંચાઈ સુધી પહોંચે છે.

(ક) વનસ્પતિમાં પાણીનું વહન શેના દ્વારા થાય છે?
જવાબ: (i) જલવાહક પેશી (Xylem)

(ખ) મૂળ દ્વારા પાણીના શોષણનો દર શેમાં રાખીને વધારી શકાય છે?
જવાબ: (iii) પંખાની નીચે (પંખા નીચે બાષ્પોત્સર્જન વધવાથી ચૂષક બળ વધે છે).

શરીરના પ્રત્યેક જીવંત કોષને કાર્ય કરવા માટે ઓક્સિજન, પાણી અને પોષક દ્રવ્યોની સતત જરૂર પડે છે. તેમજ કોષોમાં ચયાપચય દરમિયાન ઉત્પન્ન થતા ઝેરી ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો (જેવા કે CO₂, યૂરિયા) ને શરીરમાંથી બહાર ફેંકવા માટે ઉત્સર્જન અંગો સુધી પહોંચાડવા પડે છે. જો વહનતંત્ર ન હોય, તો કોષો પોષણ વિના મૃત્યુ પામે અને ઝેરી કચરો જમા થતાં સમગ્ર સજીવનું અસ્તિત્વ જોખમાય.

રુધિરકણિકાઓ રક્તસ્ત્રાવ થતો હોય ત્યારે લોહીને ગંઠાઈ જવાની (જમાવવાની) પ્રક્રિયા કરે છે. જો શરીરમાં રુધિરકણિકાઓ ન હોય, તો નાની ઈજા કે ઘા પડતાં લોહી સતત વહેતું જ રહે અને ગંઠાય નહીં. પરિણામે શરીરમાંથી વિપુલ પ્રમાણમાં રક્ત વહી જવાથી દર્દી બેભાન થઈ જાય અથવા મૃત્યુ પણ પામી શકે છે.

વનસ્પતિના પર્ણની સપાટી પર આવેલાં રક્ષકકોષોથી ઘેરાયેલાં અસંખ્ય સૂક્ષ્મ છિદ્રોને પર્ણરંધ્રો (સ્ટોમેટા) કહે છે.
મુખ્ય કાર્યો:
૧. વાયુ વિનિમય: પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસન માટે CO₂ અને O₂ ની આપ-લે કરવી.
૨. બાષ્પોત્સર્જન: વનસ્પતિમાંથી વધારાના પાણીને વરાળ સ્વરૂપે બહાર કાઢવું, જે વનસ્પતિને ઠંડક આપે છે અને મૂળમાંથી પાણી ઊંચે ચડાવવા ચૂષક બળ પેદા કરે છે.

હા, બાષ્પોત્સર્જન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ કાર્યો કરે છે:
૧. પર્ણોમાંથી પાણી બાષ્પીભવન પામતાં એક શક્તિશાળી ચૂષક ખેંચાણ બળ ઉદ્ભવે છે, જે જમીનમાંથી પાણી અને ઓગળેલા ક્ષારોને ઊંચાં વૃક્ષોના ટોચના પર્ણો સુધી પહોંચાડે છે.
૨. તે વનસ્પતિના તાપમાનનું નિયમન કરી તેને સૂર્યના પ્રખર તડકામાં ઠંડક (Cooling effect) આપે છે.

૧. રુધિરરસ (પ્લાઝ્મા): આછો પીળો પ્રવાહી ભાગ જેમાં રક્તકોષો તરે છે.
૨. રક્તકણો (RBC): હિમોગ્લોબિન ધરાવે છે, જે ઓક્સિજનનું વહન કરે છે.
૩. શ્વેતકણો (WBC): રોગના જીવાણુઓ સામે લડી શરીરનું રક્ષણ કરે છે (સૈનિકો).
૪. રુધિરકણિકાઓ (પ્લેટલેટ્સ): ઈજા વખતે લોહી ગંઠાઈ જવામાં મદદ કરે છે.

રુધિર એ શરીરનું મુખ્ય પરિવહન માધ્યમ છે. તે ફેફસાંમાંથી ઓક્સિજન અને પાચનતંત્રમાંથી પોષક તત્ત્વો શરીરના દરેક કોષ સુધી પહોંચાડે છે. તેમજ કોષોમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને અન્ય હાનિકારક ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોને બહાર કાઢવા માટે ફેફસાં અને મૂત્રપિંડ સુધી લઈ જાય છે.

રુધિરમાં રહેલા રક્તકણો (RBC) માં હિમોગ્લોબિન નામનું લોહતત્ત્વ (આયર્ન) ધરાવતું લાલ રંગનું રંજકદ્રવ્ય વિપુલ માત્રામાં આવેલું હોય છે. આ હિમોગ્લોબિનની હાજરીને કારણે જ આપણું લોહી લાલ રંગનું દેખાય છે.

ધમની (Artery)	શિરા (Vein)
હૃદયમાંથી રુધિરને શરીરના અંગો તરફ લઈ જાય છે.	શરીરના અંગોમાંથી રુધિરને હૃદય તરફ પાછું લાવે છે.
તેમાં O₂ યુક્ત શુદ્ધ રુધિર વહે છે (ફુપ્ફુસ ધમની સિવાય).	તેમાં CO₂ યુક્ત અશુદ્ધ રુધિર વહે છે (ફુપ્ફુસ શિરા સિવાય).
દીવાલ જાડી અને સ્થિતિસ્થાપક હોય છે.	દીવાલ પ્રમાણમાં પાતળી હોય છે.
તેમાં વાલ્વ હોતા નથી.	રુધિરને એક જ દિશામાં વહેવા દેતા વાલ્વ હોય છે.
રુધિર ઊંચા દબાણ સાથે વહે છે.	રુધિર નીચા દબાણ સાથે વહે છે.

(ક) વનસ્પતિના વાનસ્પતિક અંગોમાંથી નવા છોડ ઉત્પન્ન થવાની પ્રક્રિયાને વાનસ્પતિક પ્રજનન કહે છે.
(ખ) પુષ્પ કાં તો માત્ર નર અથવા માત્ર માદા પ્રજનન અંગો ધરાવે છે, આવા પુષ્પને એકલિંગી પુષ્પ કહે છે.
(ગ) પરાગાશયમાંથી પરાગરજનું તે જ પુષ્પ કે તે જ જાતિના અન્ય પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપિત થવાની ક્રિયાને પરાગનયન કહે છે.
(ઘ) નરજન્યુ અને માદાજન્યુના સંયુગ્મન (જોડાણ) ની ક્રિયાને ફલન કહે છે.
(ચ) બીજનો ફેલાવો પવન, પાણી અને પ્રાણીઓ દ્વારા થાય છે.

૧. વાનસ્પતિક પ્રજનન: મૂળ, પ્રકાંડ કે પર્ણ દ્વારા નવો છોડ બને છે (દા.ત. ગુલાબમાં કલમ, પાનફૂટીના પર્ણની કિનારી પરની કલિકાઓ, બટાટાની આંખ).
૨. કલિકાસર્જન (Budding): પિતૃ કોષ પરથી નાનો ઉપસેલો ભાગ (કલિકા) છૂટો પડી સ્વતંત્ર સજીવ બને છે (દા.ત. યીસ્ટ).
૩. અવખંડન (Fragmentation): સજીવ શરીર બે કે તેથી વધુ ટુકડાઓમાં વિભાજિત થઈ નવો સજીવ બનાવે છે (દા.ત. સ્પાઇરોગાયરા લીલ).
૪. બીજાણુસર્જન (Spore formation): પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં રક્ષણાત્મક કવચ ધરાવતા બીજાણુઓ અંકુરણ પામી નવો સજીવ રચે છે (દા.ત. બ્રેડ મોલ્ડ ફૂગ, હંસરાજ/નેફ્રોલેપિસ).

જે પ્રજનનમાં નરજન્યુ (નર પ્રજનનકોષ) અને માદાજન્યુ (અંડકોષ) ના જોડાણથી ફલિતાંડ બની નવા સજીવનું નિર્માણ થાય છે તેને લિંગી પ્રજનન કહે છે. વનસ્પતિમાં પુષ્પ એ લિંગી પ્રજનન અંગ છે. પુંકેસર નરજન્યુ ઉત્પન્ન કરે છે અને સ્ત્રીકેસર માદાજન્યુ ઉત્પન્ન કરે છે. ફલન બાદ બીજાશય ફળમાં અને અંડક બીજમાં ફેરવાય છે.

અલિંગી પ્રજનન	લિંગી પ્રજનન
માત્ર એક જ પિતૃ ભાગ લે છે.	નર અને માદા એમ બે પિતૃ ભાગ લે છે.
બીજની જરૂર હોતી નથી.	બીજના નિર્માણ દ્વારા નવો છોડ ઊગે છે.
જન્યુઓનું નિર્માણ કે ફલન થતું નથી.	જન્યુઓનું નિર્માણ અને ફલન અનિવાર્ય છે.
નવો છોડ પિતૃ છોડ જેવો જ આબેહૂબ હોય છે.	નવા છોડમાં બંને પિતૃઓના મિશ્ર લક્ષણો હોય છે.

• પુંકેસર (નર પ્રજનન અંગ): તેના બે ભાગ છે: (૧) તંતુ (પાતળી દાંડી) અને (૨) પરાગાશય (ટોચનો કોથળી જેવો ભાગ જે પરાગરજ ઉત્પન્ન કરે છે).
• સ્ત્રીકેસર (માદા પ્રજનન અંગ): તેના ત્રણ ભાગ છે: (૧) પરાગાસન (ટોચનો ચીકણો ભાગ જ્યાં પરાગરજ બેસે છે), (૨) પરાગવાહિની (સાંકડી નળી) અને (૩) બીજાશય (તળિયાનો ફૂલેલો ભાગ જે અંડકો ધરાવે છે).

સ્વપરાગનયન (Self-pollination)	પરપરાગનયન (Cross-pollination)
પરાગરજ તે જ પુષ્પના કે તે જ છોડના બીજા પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય છે.	પરાગરજ તે જ જાતિના અન્ય છોડના પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય છે.
પવન, પાણી કે કીટકો જેવા વાહકોની ખાસ જરૂર પડતી નથી.	પવન, પાણી, કીટકો કે પક્ષીઓ જેવા બાહ્ય વાહકો અનિવાર્ય છે.
નવી જાતો કે વિવિધતા પેદા થતી નથી.	નવા ગુણધર્મો અને વિવિધતા ધરાવતી સંતતિ બને છે.

પરાગનયન દ્વારા પરાગરજ પરાગાસન પર પડે છે ત્યારે તે અંકુરિત થઈને પરાગનલિકા બનાવે છે. આ પરાગનલિકા પરાગવાહિનીમાંથી પસાર થઈ બીજાશયમાં રહેલા અંડક સુધી પહોંચે છે. પરાગનલિકામાંથી નરજન્યુ મુક્ત થઈ અંડકમાં રહેલા માદાજન્યુ (અંડકોષ) સાથે જોડાય છે. આ સંયુગ્મનની ક્રિયાને ફલન કહે છે, જેના પરિણામે ફલિતાંડ (યુગ્મનજ) બને છે જે આગળ જતાં ભ્રૂણમાં વિકસે છે.

૧. પવન દ્વારા: પાંખોવાળા હલકા બીજ (દા.ત. સરગવો, મેપલ) અને રોમમય બીજ (દા.ત. સૂર્યમુખી, આંકડો) પવન સાથે દૂર ઊડી જાય છે.
૨. પાણી દ્વારા: પોચું અને તાંતણાવાળું આવરણ ધરાવતા ફળો/બીજ પાણી પર તરીને ફેલાય છે (દા.ત. નાળિયેર).
૩. પ્રાણીઓ દ્વારા: કાંટાવાળા અને હૂક જેવી રચના ધરાવતા બીજ પ્રાણીઓના શરીર કે વાળ સાથે ચોંટીને દૂર જાય છે (દા.ત. ગાડરિયું/ઝેન્થિયમ, ગોખરું).
૪. ફળના તૂટવાથી (વિસ્ફોટ): ફળ અચાનક ઝટકા સાથે ફાટવાથી બીજ દૂર ફેંકાય છે (દા.ત. એરંડા, બાલસમ).

કૉલમ I	સાચો ઉત્તર: કૉલમ II
(ક) કલિકા	યીસ્ટ
(ખ) આંખ	બટાટા
(ગ) અવખંડન	સ્પાઇરોગાયરા
(ઘ) પાંખોવાળા બીજ	મેપલ (અને સરગવો)
(ચ) બીજાણુઓ	બ્રેડ મોલ્ડ (ફૂગ)

(ક) વનસ્પતિનું પ્રજનન અંગ કયું છે?
જવાબ: (iv) પુષ્પ

(ખ) નરજન્યુ અને માદાજન્યુના જોડાણની પ્રક્રિયાને શું કહે છે?
જવાબ: (i) ફલન

(ગ) પરિપક્વ થયા પછી બીજાશય શેમાં રૂપાંતર પામે છે?
જવાબ: (iv) ફળમાં

(ઘ) બીજાણુ ઉત્પન્ન કરતી વનસ્પતિ કઈ છે?
જવાબ: (ii) બ્રેડ મોલ્ડ

(ચ) પાનફૂટી (બ્રાયોફાઇલમ) શેના દ્વારા પ્રજનન કરે છે?
જવાબ: (ii) પર્ણ

(ક) દોડતી વખતે તમારા હાથની ગતિ — દોલન ગતિ (આવર્ત ગતિ)
(ખ) સીધા રસ્તા પર ગાડાને ખેંચતા બળદની ગતિ — સુરેખ ગતિ
(ગ) ચકડોળમાં બેઠેલા બાળકની ગતિ — વર્તુળાકાર ગતિ
(ઘ) સી-સૉ (ચીંચવો) પર બેઠેલા બાળકની ગતિ — દોલન ગતિ
(ચ) વિદ્યુત ઘંટડીની હથોડીની ગતિ — દોલન ગતિ
(છ) સીધા પુલ પર દોડતી ટ્રેનની ગતિ — સુરેખ ગતિ

(૧) સમયનો મૂળભૂત એકમ સેકન્ડ છે. — સાચું
(૨) દરેક પદાર્થ હંમેશાં અચળ ઝડપે ગતિ કરે છે. — ખોટું
(૩) બે શહેરો વચ્ચેનું અંતર કિલોમીટરમાં મપાય છે. — સાચું
(૪) આપેલા લોલકનો આવર્તકાળ અચળ હોતો નથી. — ખોટું (આપેલ લંબાઈ માટે અચળ હોય છે)
(૫) ટ્રેનની ઝડપ m/h માં દર્શાવાય છે. — ખોટું (km/h માં દર્શાવાય છે)

ગણતરી:
• દોલનોની સંખ્યા = 20
• લીધેલો કુલ સમય = 32 સેકન્ડ
• આવર્તકાળ (T) = કુલ સમય / દોલનોની સંખ્યા
                  = 32 / 20 = 1.6 સેકન્ડ
જવાબ: લોલકનો આવર્તકાળ 1.6 સેકન્ડ થશે.

ગણતરી:
• કુલ અંતર = 240 km, લીધેલો સમય = 4 કલાક
• ઝડપ = કાપેલું કુલ અંતર / લીધેલો સમય
          = 240 / 4 = 60 km/h
(m/s માં: 60 × 5/18 = 16.67 m/s)
જવાબ: ટ્રેનની ઝડપ 60 km/h થશે.

ગણતરી:
• કાપેલું અંતર = 57336.0 - 57321.0 = 15 km
• લીધેલો સમય = 8:50 - 8:30 = 20 મિનિટ = 20/60 કલાક = 1/3 કલાક
૧. ઝડપ (km/min): 15 km / 20 min = 0.75 km/min
૨. ઝડપ (km/h): 15 km / (1/3 h) = 15 × 3 = 45 km/h

ગણતરી:
• ઝડપ = 2 m/s
• સમય = 15 મિનિટ = 15 × 60 = 900 સેકન્ડ
• અંતર = ઝડપ × સમય = 2 × 900 = 1800 મીટર (1.8 km)
જવાબ: ઘરથી શાળા વચ્ચેનું અંતર 1800 મીટર (1.8 km) થશે.

(ક) અચળ ઝડપે ગતિ કરતી કાર: આલેખ X-અક્ષ સાથે ચોક્કસ ખૂણો બનાવતી સુરેખ રેખા (ત્રાંસી સીધી રેખા) મળે છે.
(ખ) રસ્તાની બાજુમાં પાર્ક કરેલી (સ્થિર) કાર: આલેખ સમયના અક્ષ (X-અક્ષ) ને સમાંતર સીધી રેખા મળે છે (અંતર બદલાતું નથી).

સાચો વિકલ્પ: (ii) ઝડપ = અંતર / સમય

સાચો વિકલ્પ: (iv) m/s (મીટર પ્રતિ સેકન્ડ)

ગણતરી:
• સમય = 15 મિનિટ = 15/60 કલાક = 1/4 કલાક
• પ્રથમ તબક્કામાં અંતર (d₁) = 40 × (1/4) = 10 km
• બીજા તબક્કામાં અંતર (d₂) = 60 × (1/4) = 15 km
• કુલ અંતર = d₁ + d₂ = 10 + 15 = 25 km
સાચો વિકલ્પ: (ii) 25 km

• સ્પીડોમીટર: વાહનની તે સમયની તત્કાલીન ગતિ (ઝડપ) સીધી જ km/h (કિલોમીટર પ્રતિ કલાક) માં દર્શાવે છે.
• ઓડોમીટર: વાહને પ્રારંભથી અત્યાર સુધી કાપેલું કુલ અંતર સીધું કિલોમીટર (km) માં નોંધે છે.

અંતર-સમયના આલેખમાં જે રેખાનો ઢાળ (ઢાળ/નમન) વધુ ઊંચો હોય તેની ઝડપ વધુ હોય છે. કાર A નો આલેખ સમય અક્ષ કરતાં અંતર અક્ષ તરફ વધુ ઢળેલો (ખૂણો મોટો) છે, તેથી કાર A ની ઝડપ કાર B કરતાં વધુ છે.

સાચો વિકલ્પ: (iii) વક્રાકાર (વાંકીચૂંકી રેખાવાળો આલેખ)
(કારણ કે જો ઝડપ અચળ ન હોય તો આલેખ સીધી રેખા મળતો નથી પરંતુ વળાંકવાળો વક્ર મળે છે.)

૧. જોડાણ તાર (Connecting wire): સીધી સળંગ રેખા (—).
૨. સ્વિચ 'OFF' સ્થિતિમાં: ખુલ્લી કળ દર્શાવતી રેખા (—○   ○—).
૩. વિદ્યુત બલ્બ: વર્તુળમાં ફિલામેન્ટનો ગૂંચળાવાળો આકાર (⊚ / 💡).
૪. વિદ્યુતકોષ (Electric Cell): એક લાંબી પાતળી રેખા (ધન + ધ્રુવ) અને સમાંતર ટૂંકી જાડી રેખા (ઋણ - ધ્રુવ).
૫. સ્વિચ 'ON' સ્થિતિમાં: બંધ કળ જ્યાં બંને છેડા જોડાયેલા હોય (—●—●—).
૬. બૅટરી: બે કે તેથી વધુ વિદ્યુતકોષોનું શ્રેણી જોડાણ (+ | - + | -).

જ્યારે બલ્બ, સેલ અને કળ (સ્વિચ) ને વાહક તાર વડે જોડીને પરિપથ બનાવાય છે:
• જો સ્વિચ 'ON' સ્થિતિમાં હોય, તો પરિપથ પૂર્ણ (બંધ) બને છે, વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે અને બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે.
• જો સ્વિચ 'OFF' સ્થિતિમાં હોય, તો પરિપથ અપૂર્ણ (ખુલ્લો) રહે છે, પ્રવાહ વહેતો નથી અને બલ્બ પ્રકાશિત થતો નથી.

બૅટરી બનાવવા માટે હંમેશાં એક વિદ્યુતકોષના ધન (+) ધ્રુવ ને બીજા વિદ્યુતકોષના ઋણ (-) ધ્રુવ સાથે વાહક તાર વડે શ્રેણીમાં જોડવામાં આવે છે. આ જ રીતે બીજાના ધનને ત્રીજાના ઋણ સાથે અને ત્રીજાના ધનને ચોથાના ઋણ સાથે જોડતાં ૪ કોષોની કાર્યક્ષમ બૅટરી બને છે.

૧. બલ્બનો ફિલામેન્ટ તૂટી ગયો હોય (બલ્બ ફ્યુઝ થયેલો હોય).
૨. સેલ કે બૅટરી વપરાઈ ગયેલી (ડિસ્ચાર્જ) હોય.
૩. પરિપથમાં વાયરનું જોડાણ ઢીલું હોય.
૪. સેલના છેડા ઊંધા જોડાયેલા હોય (ધન સાથે ધન જોડાયેલો હોય).

૧. વિદ્યુતપ્રવાહની ઉષ્મીય અસર (Heating effect): વાયરમાંથી પ્રવાહ વહેતાં તે ગરમ થાય છે (દા.ત. ઇલેક્ટ્રિક ઇસ્ત્રી, હીટર, ગીઝર).
૨. વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસર (Magnetic effect): વાયરમાંથી પ્રવાહ વહેતાં તે ચુંબકની જેમ વર્તે છે (દા.ત. વિદ્યુત ઘંટડી, ક્રેન).

જ્યારે વાહક તારમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે ત્યારે તે તાર પોતાની આસપાસ ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે અને ચુંબક તરીકે વર્તે છે. હોકાયંત્રની સોય પોતે એક નાનું ચુંબક હોવાથી આ ચુંબકીય ક્ષેત્રના અપાકર્ષણ કે આકર્ષણને કારણે તે પોતાની મૂળ ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાંથી વિચલિત (કોણાવર્તિત) થાય છે.

ના, હોકાયંત્રની સોય કોણાવર્તન દર્શાવશે નહીં.
કારણ: પરિપથમાં વિદ્યુતકોષ ન હોવાથી તારમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ વહેશે નહીં. વિદ્યુતપ્રવાહ ન વહે તો તારની આસપાસ ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન થતું નથી, તેથી સોય સ્થિર જ રહેશે.

(ક) વિદ્યુતકોષની સંજ્ઞામાં લાંબી રેખા તેના ધન (+) ધ્રુવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
(ખ) બે કે તેથી વધુ વિદ્યુતકોષોના જોડાણને બૅટરી કહે છે.
(ગ) જ્યારે રૂમ હીટરની સ્વિચ 'ON' કરવામાં આવે છે ત્યારે તેનું એલિમેન્ટ લાલચોળ ગરમ થાય છે અને ઉષ્મા આપે છે.
(ઘ) વિદ્યુતપ્રવાહની ઉષ્મીય અસર પર આધારિત સુરક્ષા ઉપકરણને ફ્યુઝ (Electric Fuse) કહે છે.

(ક) બે સેલની બૅટરી બનાવવા એક સેલના ઋણ ધ્રુવને બીજાના ઋણ ધ્રુવ સાથે જોડવામાં આવે છે. — F (ખોટું) (ધન સાથે ઋણ જોડાય)
(ખ) જ્યારે ફ્યુઝમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ સલામત મર્યાદા કરતાં વધી જાય ત્યારે ફ્યુઝનો તાર પીગળીને તૂટી જાય છે. — T (ખરું)
(ગ) વિદ્યુતચુંબક લોખંડના ટુકડાને આકર્ષતું નથી. — F (ખોટું) (આકર્ષે છે)
(ઘ) વિદ્યુત ઘંટડી વિદ્યુતચુંબક ધરાવે છે. — T (ખરું)

ના, બિલકુલ વાપરી શકાય નહીં.
કારણ: વિદ્યુતચુંબક માત્ર ચુંબકીય પદાર્થો (જેવા કે લોખંડ, નિકલ, કોબાલ્ટ) ને જ આકર્ષે છે. પ્લાસ્ટિક એ અચુંબકીય પદાર્થ હોવાથી તે ચુંબક તરફ સહેજ પણ આકર્ષાતું નથી.

ના, હું બિલકુલ સંમત થઈશ નહીં.
કારણ: ફ્યુઝ વાયરનું ગલનબિંદુ ખૂબ નીચું હોય છે જેથી ઓવરલોડિંગ કે શોર્ટ સર્કિટ વખતે તે તરત પીગળીને પરિપથ તોડી નાખે છે. જો સાદો ધાતુનો જાડો વાયર વાપરવામાં આવે તો તેનું ગલનબિંદુ ઊંચું હોવાથી તે પીગળશે નહીં. પરિણામે વધુ પડતો પ્રવાહ ઘરમાં પ્રવેશી મોંઘા વિદ્યુત ઉપકરણોને બાળી નાખશે અથવા ઘરમાં આગ લાગવાનું મોટું જોખમ ઊભું થશે.

સંભવિત ખામીઓ નીચે મુજબ હોઈ શકે:
૧. સેલ હોલ્ડરમાં મૂકેલા બંને સેલ યોગ્ય રીતે જોડાયેલા ન હોય (બંનેના ધન ધ્રુવો સામસામે આવી ગયા હોય).
૨. રબર બેન્ડ ઢીલું હોવાથી સેલના છેડા વચ્ચે પૂરતો સંપર્ક ન થતો હોય.
૩. બલ્બ ફ્યુઝ થયેલો હોય.
૪. સ્વિચના સંપર્ક બિંદુઓ ઢીલા હોય અથવા સેલની ઊર્જા ખતમ થઈ ગઈ હોય.

વિદ્યુત ઘંટડીમાં લોખંડના ટુકડા પર વીંટાળેલું વાયરનું ગૂંચળું હોય છે જે વિદ્યુતચુંબક તરીકે કાર્ય કરે છે. તેની નજીક નરમ લોખંડની પટ્ટી સાથે એક હથોડી જોડેલી હોય છે.
• જ્યારે સ્વિચ દબાવતાં પરિપથ પૂર્ણ થાય છે ત્યારે વિદ્યુતચુંબક સક્રિય થઈ લોખંડની પટ્ટીને પોતાની તરફ આકર્ષે છે.
• હથોડી સામે રાખેલી ધાતુની વાટકી (ગોંગ) પર અથડાય છે અને ટકોરો પડે છે.
• આ જ ક્ષણે સંપર્ક સ્ક્રૂથી છેડો છૂટો પડી જતાં વિદ્યુતપ્રવાહ બંધ થાય છે, ચુંબકત્વ નાશ પામે છે અને પટ્ટી પાછી મૂળ જગ્યાએ આવી ફરીથી પ્રક્રિયા દોહરાવે છે. આમ સતત રણકાર સંભળાય છે.

(૧) જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી તેને આભાસી પ્રતિબિંબ કહે છે.
(૨) બહિર્ગોળ અરીસા વડે રચાતું પ્રતિબિંબ હંમેશાં આભાસી અને વસ્તુના કદ કરતાં નાનું હોય છે.
(૩) સમતલ અરીસા વડે રચાતું પ્રતિબિંબ હંમેશાં વસ્તુના પરિમાણ (કદ) જેટલું જ હોય છે.
(૪) જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાય છે તેને વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ કહે છે.
(૫) અંતર્ગોળ લેન્સ વડે રચાતા પ્રતિબિંબને પડદા પર ક્યારેય મેળવી શકાતું નથી (હંમેશાં આભાસી જ રચે છે).

(૧) બહિર્ગોળ અરીસા વડે આપણે ચત્તું અને વિવર્ધિત (મોટું) પ્રતિબિંબ મેળવી શકીએ છીએ. — F (ખોટું) (હંમેશાં નાનું પ્રતિબિંબ મળે)
(૨) અંતર્ગોળ અરીસો હંમેશાં આભાસી પ્રતિબિંબ જ રચે છે. — F (ખોટું) (મોટા ભાગે વાસ્તવિક રચે છે)
(૩) અંતર્ગોળ અરીસા વડે આપણે વાસ્તવિક, વિવર્ધિત અને ઊલટું પ્રતિબિંબ મેળવી શકીએ છીએ. — T (ખરું)
(૪) વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ પડદા પર મેળવી શકાતું નથી. — F (ખોટું) (વાસ્તવિકને પડદા પર મેળવી શકાય છે)
(૫) અંતર્ગોળ અરીસો હંમેશાં વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ રચે છે. — F (ખોટું) (અતિ નજીક રાખતાં આભાસી પણ રચે છે)

કૉલમ 1	સાચો ઉત્તર: કૉલમ 2
(૧) સમતલ અરીસો	પ્રતિબિંબ ચત્તું અને વસ્તુ જેટલા જ પરિમાણનું હોય છે.
(૨) બહિર્ગોળ અરીસો	વસ્તુના પ્રતિબિંબને મોટા વિસ્તારમાં ફેલાવી શકે છે (રીઅર વ્યુ).
(૩) બહિર્ગોળ લેન્સ	મેગ્નિફાઇંગ ગ્લાસ (બિલોરી કાચ) તરીકે વપરાય છે.
(૪) અંતર્ગોળ અરીસો	દાંતનું વિવર્ધિત પ્રતિબિંબ મેળવવા દાંતના ડૉક્ટર વાપરે છે.
(૫) અંતર્ગોળ લેન્સ	પ્રતિબિંબ હંમેશાં ચત્તું અને વસ્તુના પરિમાણ કરતાં નાનું રચે છે.

૧. પ્રતિબિંબ હંમેશાં આભાસી અને ચત્તું હોય છે.
૨. પ્રતિબિંબનું કદ વસ્તુના કદ જેટલું જ હોય છે.
૩. અરીસાથી વસ્તુ જેટલા અંતરે આગળ હોય, પ્રતિબિંબ અરીસાની પાછળ તેટલા જ અંતરે રચાય છે.
૪. પ્રતિબિંબમાં પાર્શ્વીય વ્યુત્ક્રમ જોવા મળે છે (ડાબી બાજુ જમણી અને જમણી બાજુ ડાબી દેખાય છે).

અંગ્રેજીના ૧૧ કેપિટલ અક્ષરો સમપ્રમાણ હોવાથી અરીસામાં મૂળ અક્ષર જેવા જ દેખાય છે:
A, H, I, M, O, T, U, V, W, X, Y.

• વ્યાખ્યા: જે પ્રતિબિંબને પડદા પર ઝીલી (મેળવી) શકાતું નથી, તેને આભાસી પ્રતિબિંબ (Virtual image) કહે છે.
• પરિસ્થિતિ: આપણે જ્યારે રોજ સવારે સમતલ અરીસા સામે ઊભા રહીએ છીએ ત્યારે અરીસામાં દેખાતું આપણું પ્રતિબિંબ આભાસી હોય છે. (અથવા અંતર્ગોળ અરીસાની ખૂબ નજીક વસ્તુ મૂકતાં મળતું મોટું પ્રતિબિંબ).

બહિર્ગોળ લેન્સ (Convex lens)	અંતર્ગોળ લેન્સ (Concave lens)
વચ્ચેથી જાડો અને કિનારીઓ પાસેથી પાતળો હોય છે.	વચ્ચેથી પાતળો અને કિનારીઓ પાસેથી જાડો હોય છે.
તે પ્રકાશના કિરણોને અભિસારી (કેન્દ્રિત) કરે છે.	તે પ્રકાશના કિરણોને અપસારી (વિખેરી) નાખે છે.
વાસ્તવિક તેમજ આભાસી બંને પ્રતિબિંબ રચે છે.	હંમેશાં માત્ર આભાસી, ચત્તું અને નાનું જ પ્રતિબિંબ રચે છે.

• અંતર્ગોળ અરીસો: કાર, સ્કૂટર અને ટોર્ચની હેડલાઇટમાં સમાંતર શક્તિશાળી પ્રકાશ મેળવવા પરાવર્તક તરીકે (અથવા દાંતના ડૉક્ટર દ્વારા દાંત મોટો જોવા).
• બહિર્ગોળ અરીસો: વાહનોમાં ડ્રાઇવરની બાજુમાં સાઇડ મિરર (Rear view mirror) તરીકે પાછળનો મોટો ટ્રાફિક જોવા.

માત્ર અંતર્ગોળ અરીસો (Concave mirror) જ વાસ્તવિક (પડદા પર ઝીલી શકાય તેવું) પ્રતિબિંબ આપી શકે છે.

અંતર્ગોળ લેન્સ (Concave lens) હંમેશાં વસ્તુના કોઈપણ અંતર માટે માત્ર અને માત્ર આભાસી, ચત્તું અને નાનું પ્રતિબિંબ જ રચે છે.

સાચો વિકલ્પ: (b) અંતર્ગોળ અરીસા વડે (અને બહિર્ગોળ લેન્સ વડે).

ગણતરી:
• પ્રારંભમાં અરીસાથી અંતર = 4 m
• અરીસા તરફ 1 m ખસ્યા પછી ડેવિડનું અરીસાથી અંતર = 4 - 1 = 3 m
• સમતલ અરીસાના નિયમ મુજબ પ્રતિબિંબ પણ અરીસાની પાછળ 3 m અંતરે હશે.
• ડેવિડ અને તેના પ્રતિબિંબ વચ્ચેનું કુલ અંતર = 3 m + 3 m = 6 m
સાચો વિકલ્પ: (C) 6 m

જ્યારે અરીસો પોતે 'v' ઝડપથી ગતિ કરે છે ત્યારે તેમાં સ્થિર વસ્તુનું પ્રતિબિંબ ડબલ ઝડપથી એટલે કે '2v' ઝડપે ગતિ કરતું ભાસે છે.
• ઝડપ = 2 × 2 m/s = 4 m/s
સાચો વિકલ્પ: (B) 4 m/s

૧. પ્રાણીઓ વિવિધ વનસ્પતિઓના ફળ અને બીજ ખાઈને મળત્યાગ દ્વારા કે શરીર સાથે ચોંટાડીને બીજનો દૂર-દૂર સુધી ફેલાવો કરે છે.
૨. પ્રાણીઓનું મળમૂત્ર અને તેમના મૃત અવશેષો જમીનમાં ઉમેરાઈને સેન્દ્રીય દ્રવ્યો (હ્યુમસ) બનાવે છે, જે વનસ્પતિના બીજના અંકુરણ અને વિકાસ માટે ઉત્તમ પોષક તત્ત્વો પૂરા પાડે છે.
૩. તૃણાહારી પ્રાણીઓ વધુ પડતી વનસ્પતિને કાબૂમાં રાખે છે અને માંસાહારી પ્રાણીઓ તૃણાહારીઓની સંખ્યા નિયંત્રિત કરી આહારશૃંખલાનું સંતુલન જાળવે છે.

જંગલો વરસાદી પાણીના શોષણ માટે કુદરતી સ્પોન્જ (શોષક) તરીકે કાર્ય કરે છે:
• વૃક્ષોની છત્રછાયા (કેનોપી) ને કારણે વરસાદના ટીપાં જમીન પર સીધા અથડાતા નથી, જેથી માટીનું ધોવાણ થતું નથી.
• વૃક્ષોના મૂળ માટીના કણોને જકડી રાખે છે અને જમીનને છિદ્રાળુ બનાવે છે, જેથી વરસાદનું પાણી ધીમે ધીમે જમીનમાં ઊંડે ઉતરીને (અંતઃસ્ત્રવણ પામીને) ભૂગર્ભજળ સ્તર વધારે છે.
• વૃક્ષો વહેતા પાણીની ગતિને અવરોધે છે, જેથી પાણી એકાએક સપાટી પર ધસી આવતું નથી અને પૂર અટકે છે.

• વ્યાખ્યા: જે સૂક્ષ્મજીવો મૃત વનસ્પતિ અને મૃત પ્રાણીઓના કચરાનું વિઘટન કરી તેને ઘેરા રંગના સેન્દ્રીય પદાર્થ (હ્યુમસ) માં ફેરવે છે, તેને વિઘટકો (Decomposers) કહે છે.
• બે નામ: ફૂગ (Fungi) અને વિવિધ બેક્ટેરિયા.
• ફાળો: તેઓ જંગલના કચરાનો નિકાલ કરી જમીનને પોષક તત્ત્વોથી ભરપૂર બનાવે છે. આ પોષક તત્ત્વો ફરીથી નવી વનસ્પતિના મૂળ દ્વારા શોષાય છે. આમ, પોષક ચક્ર સતત ચાલુ રહે છે.

વનસ્પતિ દિવસ દરમિયાન પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયામાં પ્રાણીઓ દ્વારા શ્વસનમાં મુક્ત થયેલો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) વાપરી લે છે અને વાતાવરણમાં જીવનદાતા ઓક્સિજન (O₂) મુક્ત કરે છે. પ્રાણીઓ આ ઓક્સિજનનો ઉપયોગ શ્વસન માટે કરે છે. આ કુદરતી ચક્ર દ્વારા વાતાવરણમાં બંને વાયુઓનું પ્રમાણ સંતુલિત રહે છે, તેથી જંગલોને 'પૃથ્વીના લીલાં ફેફસાં' કહે છે.

જંગલમાં ખરી પડેલાં સૂકાં પાંદડાં, તૂટેલી ડાળીઓ, પ્રાણીઓનું મળમૂત્ર તેમજ મૃત જીવો જમીન પર પડે છે. જમીનમાં રહેલા અળસિયાં, કીટકો અને સૂક્ષ્મ વિઘટકો આ તમામ કચરાને વિઘટિત કરી ઉત્તમ હ્યુમસ (કુદરતી ખાતર) માં ફેરવી નાખે છે. આ પોષક તત્ત્વો ફરી છોડના ઉપયોગમાં આવી જાય છે. આમ, દરેક વસ્તુ પુનઃચક્રિત થતી હોવાથી જંગલમાં કશું જ નકામું જતું નથી.

૧. ઇમારતી અને બળતણનું લાકડું (સાગ, સાલ, સીસમ)
૨. લાખ, ગુંદર અને રાળ
૩. મધ અને મીણ
૪. વિવિધ આયુર્વેદિક ઔષધીય વનસ્પતિઓ
૫. કાથો, સુગંધિત તેલ અને કાગળ બનાવવા માટેનો વાંસનો માવો.

(ક) કીટકો, પતંગિયા અને પક્ષીઓ સપુષ્પી વનસ્પતિઓને પરાગનયન માં મદદ કરે છે.
(ખ) જંગલ એ હવા અને પાણી નું શુદ્ધિકરણ કરનાર કુદરતી તંત્ર છે.
(ગ) જંગલમાં ક્ષુપ સૌથી નીચલું સ્તર બનાવે છે, જ્યારે ઘાસ/છોડ જમીનનું સૌથી નીચેનું સ્તર રચે છે.
(ઘ) સડતા પાંદડાં અને પ્રાણીઓનું મળ જંગલની જમીનને સેન્દ્રીય દ્રવ્યો (હ્યુમસ) થી સમૃદ્ધ બનાવે છે.

૧. જંગલો ઘટવાથી વાતાવરણમાં CO₂ વધશે, જેનાથી સમગ્ર પૃથ્વી પર ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને આબોહવા પરિવર્તન થશે.
૨. જંગલો નષ્ટ થવાથી વરસાદ અનિયમિત બનશે, દુષ્કાળ અને વિનાશક પૂરની શક્યતા વધશે.
૩. વન્યજીવોના કુદરતી નિવાસ નષ્ટ થતાં જૈવવિવિધતા નાશ પામશે અને પર્યાવરણીય સંતુલન ખોરવાશે. આની અસર સમગ્ર માનવજાત પર થાય છે.

વિવિધ પ્રકારની વનસ્પતિઓ તૃણાહારી પ્રાણીઓને વૈવિધ્યપૂર્ણ ખોરાક અને રહેઠાણ પૂરું પાડે છે. જો તૃણાહારીઓ વધે, તો માંસાહારી પ્રાણીઓ માટે શિકાર પ્રાપ્ય બને છે. વિવિધ સજીવો એકબીજા સાથે જોડાઈને કુદરતમાં જટિલ આહારશૃંખલાઓ રચે છે. જો કોઈ એક જ પ્રકારની જાતિ હોય તો સંતુલન જળવાય નહીં, તેથી જંગલના ટકાઉપણા અને સ્થિરતા માટે જૈવવિવિધતા અનિવાર્ય છે.

• કેનોપી (છત્રછાયા): જંગલમાં ઊંચા વૃક્ષોની ટોચની શાખાઓ અને પાંદડાં એકબીજા સાથે જોડાઈને છત જેવું આવરણ બનાવે છે તેને કેનોપી કહે છે.
• અંડરસ્ટોરી: કેનોપીની નીચે ઊંચાઈ મુજબ રચાતા આડા સ્તરોને અંડરસ્ટોરી કહે છે. જેમાં સૌથી ઉપર વિશાળ વૃક્ષોની ડાળીઓ, તેની નીચે મધ્યમ કદના ક્ષુપ, અને સૌથી નીચે નાના છોડ તથા ઘાસનું સ્તર આવેલું હોય છે.

સાચો વિકલ્પ: (iii) જંગલો જમીનને ધોવાણથી બચાવતા નથી.
(આ વિધાન ખોટું છે, કારણ કે જંગલોના મૂળ જમીનને જકડી રાખીને ધોવાણ અટકાવે છે.)

સાચો વિકલ્પ: (iii) કેરોસીન
(ગુંદર, પ્લાયવુડ અને લાખ વનસ્પતિ પેદાશ છે, જ્યારે કેરોસીન એ પેટ્રોલિયમ પેદાશ છે.)

સાચો વિકલ્પ: (ii) વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ જંગલમાં એકબીજા પર નિર્ભર નથી.
(કારણ કે તેઓ આહાર અને ઓક્સિજન-CO₂ માટે એકબીજા પર સંપૂર્ણ નિર્ભર છે.)

(ક) પાણીના શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા એ પાણીમાંથી પ્રદૂષકો દૂર કરવાની પ્રક્રિયા છે.
(ખ) ઘરોમાંથી નીકળતા દૂષિત પ્રવાહી કચરાને સુએજ (સીવેજ) કહે છે.
(ગ) સુકાયેલો સ્લજ (કાદવ) ઉત્તમ કુદરતી ખાતર તરીકે વપરાય છે.
(ઘ) ગટરો તેલ અને ચરબી ના નિકાલથી બંધ (ચોક-અપ) થઈ જાય છે.

• સુએજ: ઘરો, ઉદ્યોગો, હોસ્પિટલો અને ખેતરોમાંથી ગટરોમાં વહી જતો ગંદો, ઘન અને પ્રવાહી કચરો ધરાવતો દૂષિત પ્રવાહી કચરો છે.
• હાનિકારક હોવાનું કારણ: તેમાં રોગજન્ય બેક્ટેરિયા, વાઇરસ, ઝેરી રસાયણો અને કાર્બનિક કચરો હોય છે. જો તેને સીધો જળાશયોમાં ઠાલવવામાં આવે તો પાણીમાં ઓક્સિજન ઘટી જતાં જળચર જીવો મૃત્યુ પામે છે અને કમળો, કોલેરા, ટાઈફોઈડ જેવા જીવલેણ રોગો ફેલાય છે.

તેલ અને ચરબી ચીકણા પદાર્થો હોવાથી ગટરની પાઇપલાઇનની અંદરની સપાટી પર ચોંટી જાય છે અને કચરાને પકડી રાખી પાઇપને જામ (બ્લોક) કરી દે છે. ખુલ્લી ગટરોમાં તે માટીના છિદ્રો પૂરી દે છે જેથી જમીનની પાણી ગાળવાની ક્ષમતા ઘટે છે. તેથી તેને હંમેશાં કચરાપેટીમાં જ ફેંકવા જોઈએ.

૧. બાર સ્ક્રીન (યાંત્રિક જાળી): પ્લાસ્ટિકની બોટલો, ચિથરાં, લાકડીઓ જેવો મોટો કચરો દૂર થાય છે.
૨. અવસાદન ટાંકી (કાંકરી અને રેતી દૂર કરવી): પાણીનો પ્રવાહ ધીમો પાડી રેતી, કાંકરી તળિયે બેસાડી દેવાય છે.
૩. સ્પષ્ટીકરણ ટાંકી (ક્લેરિફાયર): મળ જેવો ભારે ઘન કચરો તળિયે બેસી જાય છે જેને સ્લજ (કાદવ) કહે છે અને તે સ્ક્રેપર વડે દૂર કરાય છે; તેલ-ચરબી સ્કિમર વડે દૂર થાય છે.
૪. વાયુમિશ્રણ ટાંકી (Aeration): પાણીમાં હવા ફૂંકવામાં આવે છે જેથી જારક બેક્ટેરિયા ઝડપથી વૃદ્ધિ પામી બાકી રહેલા કાર્બનિક કચરાને ખાઈ જાય છે.
૫. જીવાણુનાશન (ક્લોરિનેશન): પાણીને કુદરતમાં મુક્ત કરતાં પહેલાં ક્લોરિન કે ઓઝોન વાયુ ઉમેરી જંતુમુક્ત કરાય છે.

દૂષિત પાણીના શુદ્ધિકરણ દરમિયાન પ્રાથમિક સ્પષ્ટીકરણ ટાંકીના તળિયે બેસી ગયેલા ઘન મળમૂત્ર જેવા કચરાને સ્લજ કહે છે.
• નિકાલ/ઉપયોગ: આ સ્લજને અલગ અજારક ટાંકીમાં લઈ જઈ અજારક બેક્ટેરિયા દ્વારા કોહવાટ કરાવવામાં આવે છે, જેથી બાયોગેસ બને છે (જે વીજળી કે બળતણમાં વપરાય છે). બાકી રહેલા સૂકા સ્લજનો ઉપયોગ ખેતીમાં ઉત્તમ કુદરતી ખાતર તરીકે થાય છે.

માનવ મળમાં રોગ ફેલાવતા હાનિકારક બેક્ટેરિયા, વાઇરસ અને પ્રજીવો હોય છે. ખુલ્લામાં મળત્યાગ કરવાથી માખીઓ અને મચ્છરો દ્વારા તે ખોરાક-પાણીમાં ભળે છે. વરસાદી પાણી સાથે ધોવાઈને તે નદી, તળાવ કે જમીનમાં ઉતરી ભૂગર્ભજળને પ્રદૂષિત કરે છે, જેનાથી કોલેરા, ટાઈફોઈડ, પોલિયો, કમળો અને ઝાડા-ઊલટી જેવા જળજન્ય રોગોની મહામારી ફેલાય છે.

૧. ક્લોરિન (Chlorine) વાયુ અથવા ક્લોરિનની ગોળીઓ.
૨. ઓઝોન (Ozone) વાયુ.

બાર સ્ક્રીન એ ઊભા સળિયાવાળી એક મજબૂત યાંત્રિક જાળી છે. જ્યારે દૂષિત પાણી તેમાંથી પસાર થાય છે ત્યારે મોટા કદનો કચરો જેમ કે પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ, ચિથરાં, નેપકિન, લાકડીઓ અને કેન આ જાળીમાં અટકાઈને અલગ થઈ જાય છે, જેથી આગળના પંપ અને પાઈપો જામ થતાં બચે છે.

સ્વચ્છતા અને સારું આરોગ્ય એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા છે. જ્યાં અસ્વચ્છતા, ગંદકી અને દૂષિત પાણીનો ભરાવો હોય છે, ત્યાં રોગ ફેલાવતા જીવાણુઓ અને મચ્છર-માખીઓનો ઉપદ્રવ વધે છે. પરિણામે વિવિધ ચેપી અને જળજન્ય રોગો ઝડપથી ફેલાય છે. જો વ્યક્તિગત અને જાહેર સ્વચ્છતા જાળવવામાં આવે, તો ૮૦% જેટલા ચેપી રોગોને થતાં અટકાવી શકાય છે.

૧. કચરો ગમે ત્યાં ફેંકવાને બદલે હંમેશાં કચરાપેટીમાં જ નાખીશું.
૨. ચાની પત્તી, વધેલો ખોરાક, તેલ કે દવાઓ વોશબેસિન કે ગટરમાં નહીં વહાવીએ.
૩. ખુલ્લી ગટર કે લીકેજ થયેલી ગટર લાઈન વિશે તાત્કાલિક નગરપાલિકા/પંચાયતને જાણ કરીશું.
૪. ખુલ્લામાં શૌચક્રિયા અટકાવી શૌચાલયનો ઉપયોગ કરવા લોકોને પ્રેરિત કરીશું.

નીલગિરી (Eucalyptus) ના વૃક્ષો અત્યંત ઝડપથી વધે છે અને પુષ્કળ પ્રમાણમાં પાણીનું શોષણ કરે છે. તેઓ દૂષિત પાણીમાંથી વધારાનું પાણી શોષી લે છે અને બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા શુદ્ધ પાણીની વરાળ હવામાં મુક્ત કરે છે. આથી જમીનમાં દૂષિત પાણીનો ભરાવો થતો નથી અને કુદરતી રીતે પાણીનું શુદ્ધિકરણ થાય છે.

આડી ચાવી:
(૩) સૂક્ષ્મજીવો જે પાણીમાં ઓક્સિજનની હાજરીમાં કચરાનું વિઘટન કરે છે — જારક બેક્ટેરિયા
(૪) પાણીને જંતુમુક્ત કરવા વપરાતું એક રસાયણ — ઓઝોન
(૬) દૂષિત પાણી વહન કરતી ભૂગર્ભ પાઇપોનું જાળું — ગટર વ્યવસ્થા (સીવરેજ)

ઊભી ચાવી:
(૧) ઘન કચરો જે સ્પષ્ટીકરણ ટાંકીના તળિયે બેસી જાય છે — સ્લજ (કાદવ)
(૨) ઘરોમાંથી નીકળતો દૂષિત પ્રવાહી કચરો — સુએજ
(૫) પાણી શુદ્ધિકરણ માટે વપરાતો વાયુ — ક્લોરિન